Petrovaradinska tvrđava

Petrovaradinska tvrđava stoji na steni na desnoj obali Dunava, u Petrovaradinu, tačno naspram centra Novog Sada. Zbog veličine i položaja odavno je zovu „Gibraltar na Dunavu”. Od Rakovca je 17–20 minuta kolima. Od 1991. godine zaštićena je kao prostorna kulturno-istorijska celina od velikog značaja Republike Srbije.

Sa zidina se preko reke vidi ceo Novi Sad, a dole leže crveni krovovi Donjeg grada Petrovaradina. Još fotografija u albumu Petrovaradinska tvrđava u fotografijama.

Istorija

• Praistorija i Rim. Na steni su pronađeni ostaci paleolitskog naselja iz perioda 19.000–15.000 godina pre n. e. Prva veća utvrđenja podigli su Rimljani u 1. veku pre n. e.: tvrđavu Kuzum (Cusum).
• Srednji vek. Ugarski kralj Bela IV doveo je iz Francuske monahe cistercite, koji su ovde podigli manastir Belakut i između 1247. i 1252. opasali ga zidinama.
• Osmanski period. Godine 1526. tvrđava je posle dvonedeljne opsade pala u ruke Osmanlija i ostala pod njima 150 godina.
• Habzburška tvrđava. Austrijska vojska zauzela je Petrovaradin 1687, tokom Velikog bečkog rata. Šarl Ežen de Kroa (Charles Eugène de Croÿ) položio je 18. oktobra 1692. kamen temeljac tvrđave koja danas stoji; gradnja je trajala do 1780. Među inženjerima bili su Matijas Kajzerfeld, Luiđi Ferdinando Marsili i Mihael Vamberg.
• Opsade i bitke. U septembru 1694. osmanska vojska je 23 dana opsedala tvrđavu i povukla se kad se jesenje vreme pokvarilo. Pod njenim zidinama je 5. avgusta 1716. princ Eugen Savojski porazio vojsku velikog vezira Silahdara Damat Ali-paše u Petrovaradinskoj bici.
• Poslednja borba. Poslednju vojnu ulogu tvrđava je imala tokom Mađarske revolucije 1848, kada su austrijske trupe pokušale da je nateraju na predaju.
• EXIT. Od 2001. godine u tvrđavi se svakog leta održavao muzički festival EXIT. U junu 2025. organizatori su objavili da će festival 2025. biti poslednji u Srbiji (Mixmag).

Sahat-kula

Najpoznatiji znak tvrđave je bela sahat-kula. Kazaljke na njenom satu su obrnute: velika pokazuje sate, a mala minute, kako bi ribari na Dunavu izdaleka videli koliko je sati. Superćelijske oluje 19. i 21. jula 2023. teško su oštetile kulu. Obnova je počela 14. oktobra 2024. (021.rs). Originalni pozlaćeni vrh s jabukom, stranama sveta i vetrokazom predat je Muzeju grada Novog Sada, a na kuli sada stoji njegova pozlaćena replika; krajem maja 2025. radovi su bili pri kraju (021.rs).

Podzemne galerije

Ispod tvrđave prostire se sistem podzemnih vojnih galerija dug oko 16 km na četiri nivoa, jedan od najvećih među evropskim utvrđenjima. Građen je od 1765. do 1783. po planovima inženjerijskog majora Šredera. Nizovi puškarnica sa otvorima za barutni dim bili su okrenuti ka mestu gde bi stajale neprijateljske trupe (Muzej grada Novog Sada).

Tri podzemna bunara u tvrđavi rade i danas; najpoznatiji je Carski bunar (Novosti). Vodiči pričaju da je iz njega pio car Josif II, sin Marije Terezije (Aktivni odmor).

U galerije silazite samo sa vodičem: bez njega se u tunelima lako zaluta i opasno je. Muzej grada Novog Sada, koji se nalazi u samoj tvrđavi: (021) 6433-145; privatne ture po podzemlju organizuju i lokalne agencije.

Donji grad i kazamati

Ispod tvrđave, između stene i Dunava, leži Donji grad, staro Podgrađe. Zaštićen je zajedno s tvrđavom: zvanični naziv spomenika je „Gornja i Donja Petrovaradinska tvrđava s Podgrađem” (Wikipedia). Duž zidina stoje kazamati, a zasvođeni prolazi i stepenice vode uz padine.

Železnički tunel i nestali most

Godine 1883. kroz stenu ispod tvrđave probijen je železnički tunel dug 341 m, za novu prugu od Zemuna preko Petrovaradina i Novog Sada do Subotice (Luftika). Iz tunela su vozovi izlazili pravo na most Franje Josifa, čelični železnički most preko Dunava otvoren 11. novembra 1883.

Most nije preživeo Drugi svetski rat. U aprilu 1941. srušila ga je Jugoslovenska kraljevska vojska da uspori nemačko napredovanje; Nemci su ga obnovili, a 22. oktobra 1944, povlačeći se, ponovo ga srušili. Nikada nije obnovljen. Njegovi stubovi i danas stoje u Dunavu ispod tvrđave; za EXIT 2022. jedan od njih oslikan je kao žuta podmornica (Visit Distrikt, Wikipedia).

Bez mosta tunel je izgubio svrhu. Služio je kao vojno skladište i za uzgoj pečuraka; danas je prazan, a gradski plan za Petrovaradin predviđa da se u njemu napravi izložbeni prostor o istoriji tvrđave (021.rs).

I drumski most ispod tvrđave, Varadinski, nov je: stari je srušen u NATO bombardovanju 1. aprila 1999, a sadašnji je 2000. podignut na njegovim stubovima.

Klint Istvud na zidinama

Godine 1969. MGM je u Jugoslaviji snimao ratnu komediju „Kelijevi heroji” sa Klintom Istvudom i Donaldom Saterlendom. Deo scena snimljen je sasvim blizu Rakovca: kod dvorca u Beočinu i na starom rudniku uglja u Vrdniku (B92). Između snimanja 39-godišnji Istvud obišao je Novi Sad i odmarao na Petrovaradinu; fotograf Lorens Šiler (Lawrence Schiller) slikao ga je na tvrđavi i na novosadskom keju (Telegraf). Te fotografije pripadaju foto-agenciji, pa možemo samo da damo link ka njima.

Poseta

Tvrđava je u Petrovaradinu; od Rakovca se vozi 17–20 minuta. Odvojite bar dva sata: za zidine i vidike, sahat-kulu, muzej i uličice Donjeg grada ispod tvrđave.